Serpent
Cartofilatelie
Hans den Hartog
Zeemonsters (Fabeldieren) bestaan niet
Zeemonsters zijn waterschepsels die verbazingwekkend en exotisch zijn (zowel echt als mythisch) in de klassieke, middeleeuwse en Renaissance periode.
Lieden die toch naar ze op zoek zijn, om te bewijzen dat ze wel bestaan heten cryptozoölogen, dit interessegebied is misschien wel boeiend en vermakelijk, maar het is pseudowetenschap, het doet onderzoek naar het bestaan van zeemeerminnen, cyclopen, eenhoorns, draken, het monster van Loch Ness en de Yeti (de verschrikkelijke sneeuwman), terwijl ze niet bestaan. Een deel van de fabeldieren is wellicht te verklaren uit echte waarnemingen, met verkeerde interpretaties: de zeemeerminnen kunnen een zeekoe zijn en de eenhoorn is mogelijk de narwal. Zeemonsters zijn ook fabeldieren, maar op kaarten van de 12e - 17e eeuw zijn ze afgebeeld, omdat de cartograaf ze ontleende aan een collega kaartmaker, of baseerde op wetenschappelijk publicaties, veelal encyclopedieën, in het Latijn.
Voor de toeschouwers uit de Middeleeuwen en Renaissance waren de zeemonsters op Europese kaarten een werkelijk gevaar, voor moderne ogen zijn het innemende elementen op oude kaarten, of ze nu krachtig of dartelend zwemmen, vrolijk spelend op de golven of schepen aanvallen of zich alleen maar voor “het mooi” laten zien.
Veel zeemonsters op middeleeuwse kaarten zijn hybride (zowel land- als zeedier), zeehond, zeeleeuw, zeezwijn, het idee was dat elk landdier een equivalent op zee had. Het oppervlak van de oceaan functioneerde als een zoölogische spiegel: alles boven water had zijn tegenhanger onderwater. Door deze theorie was het mogelijk om een scala van exotische zeedieren te ontwerpen. Deze theorie had aanhangers tot ver in de 16e eeuw.
Zeemonsters op kaarten vervullen meerder rollen:
Geven de literatuur weer die er bestaat over zeemonsters.
Decoratieve elementen die het beeld van de wereld verlevendigen.
De zee kan gevaarlijk zijn en de oceanen hebben een grote vitaliteit - vele soorten tonen en wijzen op gevaren voor zeelieden.
Zeevaarders of vissers van andere naties op afstand houden door afschrikking.
Deze rollen kunnen op één kaart samenvallen.
Een kaart kan een cultuurhistorische bron zijn om te zien hoe cartografen uit andere tijden hun omgeving hebben weergegeven. Hun opvattingen in die tijd en context zijn terug te vinden op hun kaarten.
Een sprekend voorbeeld hiervan:
Carta Marina et descriptio septemtrionalivm terarvm ac mirabilivm rervm in eis contentarvm diligentissime elaborata Anno Dni 1539 Veneciis.
Een zeekaart en beschrijving van de noordelijke landen en hun wonderen, zeer zorgvuldig opgesteld in Venetië in het jaar 1539.
Fig. 1. Stanley Gibbons: Zuidwest Afrika (Nu Namibië) 1982 nr 394 type 108 (Gibbons, 2013). Zeemonster (Serpent) Deze afbeelding is gebaseerd op Olaus Magnum’s kaarten.
Het jaar 1539 is een belangrijk jaar in de cartografische geschiedenis van Scandinavië en de Faeröer. Olaus Magnus (1490-1557), een Zweedse geestelijke, publiceerde zijn grote kaart (125 x 170 cm) van de Noordelijke landen, Carta Marina. Magnus werd in 1544 door de paus benoemd tot aartsbisschop in Uppsala. Zijn activiteiten in het politieke leven van de Reformatie brachten hem het grootste deel van zijn leven in het buitenland, waar hij ook zijn werken schreef.
Meer dan 100 illustraties vatten de culturele, etnografische en mythen van noord Europa samen. Elk koninkrijk wordt voorgesteld door zijn zittende vorst met scepter en wereldbol en met zijn wapenschild. De zee is bevolkt door monsters, mythische schepsels, die schepen aanvallen; draken en eenhoorns. Een monster is gevangen en op de Faroereilanden uit elkaar gehaald. Op de Finse Golf en de Botnische Golf rijden mensen op sleeën, getrokken door paarden, skiënde mannen en Finnen die tegen de Russen vechten, rendieren trekken sleeën en worden gemelkt, ridders vechten met stieren en drie mannen gooien sneeuwballen Ook worden er natuurlijke hulpbronnen vermeld: cirkels geven ijzerafzettingen weer, vierkanten zijn koper en rechthoeken zijn zilver.
Fig. 2. Stanley Gibbons: Zweden 1991 nr 1557 type 441 (Gibbons, 2013). Carta Marina 1572 (Olaus Magnum)
Net ten westen van de Faeröer zwemt een dreigend monster met de kop van een wild zwijn, scherpe tanden, drakenpoten en ogen in het vlees op de ribben - het protestantse zeezwijn. Waargenomen in 1537, schreef Olaus, hetzelfde jaar waarin de reformatie werd doorgevoerd in Denemarken en Noorwegen.
We zien een vergelijkbaar monster in de bijbelcitaten die alle koningen rondom op de kaart zijn toebedeeld. De katholieke koningen hebben lovende citaten gekregen, de protestantse veroordelende. Noorwegen is een uitzondering, omdat er in die tijd geen koning op de troon zat in Noorwegen.
Fig. 3. Faeröer, 25 februari 2019, Minisheet 100 x 70 mm
Aan het begin van de 16e eeuw waren de noordelijke landen een onbekende regio. De informatie over het noorden was gebaseerd op de beschrijvingen die in de oudheid en in de middeleeuwen werden geschreven. De cartografische weergave van het Noorden was echter behoorlijk fout en ver van de werkelijkheid. Het noorden werd zowel voorgesteld als een plaats van duisternis, de dood en de zetel van het kwaad van de Europese oudheid tot de tijd van de negentiende eeuw, maar ook als een plaats van geluk met deugdzame gelukkige mensen. Pytheas van Massilia (350-285 v.Chr.) schreef over de mensen in het noorden en de mensen van Ultima Thule als de 'Hyppoder' (of, zoals ze in andere teksten worden genoemd, de Hyperboreanen). Een standaardreferentie in de meeste kaarten is de geografie van Ptolemaeus (Ptolemaeus of Claudius Ptolemaeus, ca. 100c.-170 v.Chr.). Het is het enige boek over cartografie dat bewaard is gebleven in de klassieke periode. Geschreven in de tweede eeuw na Christus. Al meer dan vijftien eeuwen was het de meest gedetailleerde referentie over het maken van kaarten.
Fig. 4. Stanley Gibbons: IJsland 1989 nr.MS736 type260 (Gibbons, 2013).
De Carta-Marina wordt beschouwd als een van de mooiste kaarten vol met kleurrijke illustraties, waarbij de oceaan wordt voorzien van een aantal walvissen, monsters en schepen, waar we op het binnenland afbeeldingen van het nationale leven en de natuur vinden. Er zijn allerlei soorten mensen evenals vele plaatsnamen en historische verwijzingen in de tekeningen. Een nadere blik op de kaart onthult mensen, elanden, vogels en zelfs zeeslangen die schepen in de Zee van Schotland verzwelgen.
De versie van Magnus van de Faeröer bevat zeven eilanden. In zijn 1555 Historia de gentibus septentrionalibus (Geschiedenis van het Scandinavische volk), schreef hij over de gevaarlijke rotsformatie in het zuidelijke deel van de Faeröer genaamd Munkurin (de Monnik), die ook op de kaart te vinden is. Magnus zag de Faeröer als 'ön Färö' (dat wil zeggen, als een enkel eiland genaamd Faroe), dat samen met Munkurin zowel een paradijs voor zeelieden als een dodelijke plaats vormde. Hij noemde ook de vele gevaarlijke monsters (walvissen en zeemonsters) en demonen. Het doden van vissen of walvissen (toenmalige walvissen waren ook afgebeeld). De Faroes waren toen al, relatief goed bekend bij geleerden en cartografen in heel Europa. De kaart van Magnus is een bewijs van een voor-Verlichting-beeld (de Verlichting) van de Faeröer.
Fig. 5. Stanley Gibbons: IJsland 1990 nr.MS760 type 267 (Gibbons, 2013).
Fig. 6. Stanley Gibbons: IJsland 1991 nr MS771 type 271 (Gibbons, 2013).
Fig. 7. Stanley Gibbons: IJsland 1984 nr MS645 type 220 (Gibbons, 2013).
Geciteerde Werken:
Bolt, A. (2000, september 23). Monsters op de kaart. Opgehaald van NRC online: https://www.nrc.nl/nieuws/2000/09/23/monsters-op-de-kaart-7511482-a1224044
Carta Marina von 1539. (2019, april 29). Opgehaald van ARCGIS: Carta Marina et descriptio septemtrionalivm terarvm ac mirabilivm rervm in eis contentarvm diligentissime elaborata Anno Dni 1539 Veneciis
Duzer, C. V. (2013). Sea Monsters on Medieval and Renaissance Maps. London: The British Library.
Gibbons, S. (2013). Stamps of the World. London: Stanley Gibbons.
Harwood, J. (2006). To the ends of the Earth, 100 maps that changed the world. Cincinnati: Marshall Editions.
Lange, H. d. (2019, april 11). Meeslepende reis naar de monsters van de diepzee. Dagblad Trouw, p. 1.
Map of the Sea. (2019, april 28). Opgehaald van World Digital Library: https://www.wdl.org/en/item/3037/
München, U. (2019, april 29). Carta Marina von 1539. München, Deutschland.
Museum, M. (2019, april 2). Zeemonsters. Zeemonsters Internationaal Onderzoek. Rotterdam, Zuid-Holland, Nederland: Maritiem Museum Rotterdam.
Mussies, M. (2016). Wereldbeelden vol zeemonsters. Geografie, 5.
Nigg, J. (2013). The Lore and Legacy of Olaus Magnus's Marine Map. East Sussex: Ivy Press.
Simonsen, K. (2018, november). Faroe Islands on Historical Maps. Törshavn, Faroe Islands.
Wilson-Lee, E. (2021). De Gezonken Verzameling van Ferdinand Columbus, Meulenhoff, Amsterdam.